Brużyca Wielka

O skali zjawiska, jakim było w rejonie Brużycy osad­nictwo niemieckie, możemy uświadomić sobie porównu­jąc mapy Davida von Gilly z końca XVIII wieku, z tzw. mapą Kwa­temistr­zostwa wydaną w 1843 roku. Na mapie von Gilly’ego obok położonej wśród lasów Brużycy dostrzec można tylko Bruży­czkę, Nakiel­nicę, Pustkowie, Bugaj i „Wierzbną”. Na mapie Kwa­ter­mistr­zostwa, oprócz rozwi­ja­jącego się Alek­sandrowa, widz­imy „wyrosłe” na dobrach bruży­c­kich nowe kolonie: Sza­to­nia, Łom­nik, Zimna Woda, Holendry Łobodzia i Nowe Holendry. Dawne pustkowie Ruda zyskało w nazwie człon „Holendry”.

Brużyca pojaw­iła się w źródłach pisanych już w XIV wieku jako wieś szlachecka podległa parafii w Zgierzu. Intere­su­jąca nas his­to­ria zaczyna się pod koniec XVIII wieku, kiedy to Brużyca razem z opus­tosza­łymi miejs­cowoś­ci­ami Rudą, Bugaj i Wierzbną stała się włas­noś­cią Walen­tego Cho­brzyńskiego. Nowy właś­ci­ciel, chcąc zmod­ern­i­zować swoje ziemie, nadał w 1782 roku kilka niedużych dzi­ałek w dziedz­iczne użytkowanie trzem Niem­com: Got­tfriedowi Arnoldowi, Baltze­rowi Arnoldowi i Andrea­sowi Schul­zowi. Ich zadaniem był całkow­ity kar­czunek nadanych ziem, wybu­dowanie budynków oraz ich ogrodze­nie. Przez pier­wsze 9 lat użytkowa­nia ziemi osad­nicy nie ponosili żad­nych opłat ani danin, bezpłat­nie otrzy­mali także plac pod cmen­tarz i szkołę. Jeszcze zanim upłynął okres wol­nizny, około 1789 roku dobra bruży­ckie nabył Rafał Bratoszewski – szlach­cic wywodzący się z okolic Kutna, i podob­nie jak poprzedni właś­ci­ciel, wspierał napływ niemiec­kich osad­ników rol­nych. Pro­ces kol­o­niza­cji nasilił się po II rozbiorze Pol­ski. Liczba mieszkańców Brużycy, z 89 osób w 1789 r. wzrosła do 3321822 r. Ruda liczyła w 1789 r. 18 domów i 95 mieszkańców, a rok później stało w niej już 21 domów.

 

Ośrodek życia religi­jnego luter­anów

Brużyca na początku XIX wieku stała się cen­trum osad­nictwa niemieck­iego w okoli­cach Łodzi (wów­czas niewielkiego miasteczka). Ponieważ kolonistami byli w zde­cy­dowanej więk­szości ewan­gel­icy, pojaw­iła się potrzeba obję­cia ich opieką dusz­paster­ską. Początkowo nabożeństwa odby­wały się w pry­wat­nym domu (po raz pier­wszy 23 maja 1786 roku) odpraw­iane przez pas­tora Chris­tiana Büchera. Jed­nak zaled­wie dwie wiz­yty w ciągu roku nie były w stanie zaspokoić duchowych potrzeb pow­ięk­sza­jącej się liczby ewan­ge­lików. Pomoc w sprowadze­niu stałego pas­tora zadeklarował więc Rafał Bratoszewski, obiecu­jąc uposażyć chęt­nego do prowadzenia posługi duchownego 45 morgami ziemi oraz sfi­nan­sować budowę ple­banii i dać bud­ulec na inne budynki. Również dzięki pomocy dziedz­ica w lat­ach 179899 wznie­siono w kolonii Ruda budynek mieszczący szkołę i dom mod­l­itwy.

W 1801 roku ery­gowano w Brużycy Wielkiej parafię ewangelicko-augsburską. Już po miesiącu sprowad­zono ze Śląska pier­wszego pas­tora – był nim Friedrich Georg Tuve. Duchowny okazał się doskon­ałym gospo­darzem i orga­ni­za­torem. Już w 1803 r. zyskał zgodę swoich parafian na budowę koś­cioła w Rudzie Bugaj, jed­nak budowa skończyła się dopiero w 1817 roku.

Brużyca Wielka stała się cen­trum życia religi­jnego luter­anów z okolic Łodzi i pozostawała nią do około 1825 roku. Na niedzielne nabożeństwa zjeżdżali się wierni z odległych miejs­cowości, położonych na obszarze od Piotrkowa Try­bunal­skiego do Łęczycy. Zasięg dzi­ałań bruży­ck­iego pas­tora obe­j­mował tak odległe wsie jak Rokit­nica koło Łasku, Bukowiec, Nowosolna, Starowa Góra, Stoki, Rado­goszcz, Cho­jny, Olechów, Pawłów, Tkaczewska Góra, Leonów czy Wielka Wieś koło Piotrkowa. Pod opieką pas­tora Tuve znalazła się również ros­nąca liczeb­nie społeczność ewan­gelicka z Kon­stan­tynowa, aż do czasu ery­gowa­nia przez nich włas­nej parafii.

 

Spadek znaczenia wsi

Po założe­niu w dobrach bruży­c­kich osady fab­rycznej, nazwanej wkróce Alek­sandrowem, nastąpił jej gwał­towny rozwój. Osied­la­jący się w osadzie przy­bysze również byli w więk­szości Niem­cami wyz­na­nia ewan­gelick­iego. Początkowo korzys­tali z koś­ciółka w Rudzie Bugaj, jed­nak wraz z ciągłym wzrostem liczby wiernych, nie­u­nikniona stała się reor­ga­ni­za­cja parafii. W sty­czniu 1827 zatwierd­zone zostały nowe granice – już alek­sandrowskiej – parafii, w której znalazło się 29 miejs­cowości zamieszkałych przez 3791 protes­tantów. W następ­nym roku ukońc­zono budowę murowanej świą­tyni, uroczyś­cie wyświę­conej na Boże Nar­o­dze­nie 1828 r. Koś­ciółek w Rudzie Bugaj przes­tał być użytkowany i w 1843 r. został sprzedany i prze­nie­siony do Łęczycy. Brużyca jako ośrodek życia religi­jnego luter­anów przes­tała mieć znacze­nie; obok Alek­sandrowa zaczęły rozras­tać się w okoli­cach inne miasta, a ich mieszkańcy zaczęli orga­ni­zować własne parafie. Warto nad­mienic, że Brużyca jeszcze długo pełniła ważne funkcje ale jako jed­nos­tka admin­is­tra­cyjna – aż do 1954 roku mieś­ciła się w niej siedz­iba gminy wiejskiej. Obec­nie wieś zna­j­duje się w grani­cach Alek­sandrowa Łódzkiego.

 

Brużyca dzisiaj

Co dzisiaj zostało po dawnej obec­ności osad­ników niemiec­kich w Brużycy i Rudzie? Oprócz okiełz­nanej puszczy, tylko dwa zde­wastowane cmen­tarze. Pier­wszy z nich zna­j­duje się obec­nie na tere­nie wsi Księstwo (dawniej część Bruży­czki), drugi w Rudzie Bugaj. Po drew­ni­anym koś­ciele nie pozostał żaden ślad.

 


Krzysztof Paweł Woź­niak, Niemiecka społeczność Alek­sandrowa do 1918 r. [w:] Alek­san­drów wczo­raj i dziś. Rocznik XXV, Alek­san­drów Łódzki 2007

Tomasz Pietras, Zapom­ni­any grób pas­tora Tuve [w:] www.warsztathistoryka.uni.lodz.pl

Tomasz Pietras, Alek­san­drów i oko­lice na dawnych mapach [w:] www.warsztathistoryka.uni.lodz.pl

 

Podobne tem­aty

Zobacz też:

 
Dzieje XIX-wiecznego osad­nictwa
w Łęczycy stanowią jedynie mały
rozdział w ponad 1000-letniej

his­torii miasta… »»
 
Huta Bardzyńska to niewielka wieś
położona przy grun­towej drodze

bieg­nącej z Kucin…
 »»
 
Budowa cukrowni przez braci
Wern­erów na zawsze odmieniła
obraz tej wsi
 »»
 

Autorzy

Podz­iękowa­nia

Poli­tyka pry­wat­ności

Zgod­ność ze stan­dar­d­ami

Jak korzys­tać z wit­ryny?

Licencja

Kon­takt

Słownik pojęć

Rys his­to­ryczny epoki

Cmen­tarze

Posta­cie

 

Mapa