Domy tkaczy w Zgierzu

Spośród wszys­t­kich dawnych osad suki­en­niczych w okręgu łódzkim, w Zgierzu zachowało się najwięk­sze skupisko trady­cyjnych domów rzemieśl­niczych. Spaceru­jąc po mieś­cie, znaleźć można jeszcze około 70-ciu tego typu domów, w różnym stanie tech­nicznym. Wiele z nich uległo mniejszym lub więk­szym prze­bu­dowom, a boda­jże wszys­tkie pozbaw­ione zostały deko­ra­cyjnej snyc­erki. Jed­nak ich ogólna bryła pozostała niezmieniona. Domy te pow­stawały w okre­sie między 1822 rok­iem a końcem XIX wieku, według jed­no­litego pro­jektu architek­ton­icznego. Źródeł ich formy należy doszuki­wać się w prus­kich osadach suki­en­niczych zakładanych w XVII wieku, np. w Babels­bergu. Wygląd domów naw­iązuje do skrom­nego klasy­cyzmu, ponad deko­ra­cyjność staw­ia­jąc oszczęd­ność i funkcjon­al­ność. Najwięcej przetr­wało ich przy uli­cach Naru­tow­icza, Rem­bowskiego, Długiej i na Placu Kil­ińskiego (dawny Rynek Nowego Miasta).

dom tkacza

Ryszard Rosin (red), Zgierz. Dzieje miasta do 1988 roku, Łódź-Zgierz 1995

Domy wyty­czano na rzu­cie pros­tokąta (z dwu­trak­towym ukła­dem wnętrza) i przykry­wano dwus­pad­owym dachem z naczółkami. Wejś­cie sytuowano cen­tral­nie, w niewielkiej wnęce, i ozdo­biano dwoma lub czterema pilas­trami. Ponad wejś­ciem umieszczano fac­jatę zwieńc­zoną fron­tonem (zdarzało się, że pilas­try umieszczano też na rogach budynku lub fac­jaty). Drzwi ozd­abi­ano pły­ci­nowymi deko­rac­jami (domi­nował motyw rozety, słoneczka i wach­larza). Parter od fac­jaty najczęś­ciej odd­zielano gzym­sem.

Ściany zewnętrzne staw­iano z drew­ni­anych bali, łąc­zonych na zrąb. Od wewnątrz tynkowano je zaprawą z gliny z dodatkiem pociętej słomy lub trzciny. Dach pokry­wano dachówką, cza­sami również gontem, który mal­owano na czer­wono, aby upodob­nić go do ceramiki. Mimo spójności w formie, budynki posi­adały indy­wid­u­alne detale (pilas­try, listwy deko­ra­cyjne, fryzy oraz naroża ścian imi­tu­jące boniowanie). Nieliczne domy były murowane w całości lub tylko od frontu. Fun­da­menty wykony­wano z kamienia pol­nego układanego na zaprawie wapi­en­nej; często zwieńczano je warstwą cegieł. Sień bieg­nąca przez środek domu stanow­iła łącznik między ulicą a pod­wórzem.

 

Domy które warto zobaczyć

Nie sposób opisać wszys­t­kich zachowanych w Zgierzu domów rzemieśl­niczych. Warto jed­nak zwró­cić uwagę na kilka z nich: odrestau­rowanych i doprowad­zonych do dawnej świet­ności. Część z zaprezen­towanych poniżej budynków zna­j­duje się w Parku Kul­tur­owym Miasto Tkaczy, utwor­zonym przez władze Zgierza przy uli­cach Naru­tow­icza i Rem­bowskiego. Warto zaz­naczyć, że oprócz mod­ern­iza­cji czterech domów (trzy prze­nie­siono z innych miejsc, jeden pozostał w swoim dawnym miejscu), odt­wor­zono również his­to­ryczny, XIX bruk, posad­zono drzewa oraz ustaw­iono latarnie gazowe.

 

Dom Got­fryda Fil­ipa (ul. Naru­tow­icza 5)

domtkacza narutowicza5

Dom zbu­dowany został w lat­ach 30-tych XIX wieku przez mły­narza Got­fryda Fil­ipa, ale przy ulicy Dąbrowskiego 9. Na obecne miejsce prze­nie­siono go w ramach budowy Parku Kul­tur­owego Miasto Tkaczy w 2010 roku. Na przełomie XIXXX wieku w budynku zor­ga­ni­zowano siedz­ibę pier­wszej chrześ­ci­jańskiej ochronki.

 

Dom Juliusza Berendta (ul. Naru­tow­icza 6)

domtkacza narutowicza6

Dom ma odmi­enną kon­strukcję od typowego zgier­skiego domu tkacza; jest pozbaw­iony wys­tawki i ma niesym­e­tryczny rozkład (w lewym skrzy­dle ma 3 okna, z prawym 4). Pow­stał w drugiej połowie XIX wieku dla mis­trza sto­larskiego Juliusza Berendta. Bogata w snyc­er­skie deko­racje elewacja domu miała być popisem i reklamą jego umiejęt­ności. W prze­ci­wieńst­wie do innych domów z parku kul­tur­owego, nie był translokowany. Obec­nie w budynku mieści się Cen­trum Kon­serwacji Drewna; prowadzi się w nim szkole­nia i doradztwo w zakre­sie restau­rowa­nia dawnych drew­ni­anych ele­men­tów deko­ra­cyjnych.

 

Dom tkacza (ul. Naru­tow­icza 10)

domtkacza narutowicza10

W tym budynku, o typowej dla zgier­s­kich domów kon­strukcji mieści się dzisiaj świ­etlica środowiskowa dla dzieci i młodzieży.

 

Dom Jana Kon­rada (ul. Naru­tow­icza 29)

domtkacza narutowicza29

Budown­iczym tego domu był Jan Kon­rad, suki­en­nik z Miłosławia (przy­był do Zgierza w 1825 roku). Sto­jący przy dzisiejszej ulicy Naru­tow­icza 29 budynek pow­stał praw­dopodob­nie w roku 1826, według stan­dar­d­owego pro­jektu. Zachowały się jego ory­gi­nalne, fron­towe drzwi.

 

Dom Tomasza Tymińskiego (ul. Rem­bowskiego 1)

domtkacza rembowskiego1

Budynek pier­wot­nie stał przy ulicy Dąbrowskiego 7, skąd prze­nie­siono go i odrestau­rowano w ramach tworzenia Parku Kul­tur­owego Miasto Tkaczy. Dom wznos­zony był stop­niowo, począwszy od 1826 roku, przez sto­larza Tomasza Tymińskiego (swój zakład sto­larski prowadził tu do 1865 roku). Obec­nie zna­j­duje się w nim muzeum (zgro­mad­zono w nim eksponaty związane z wyposaże­niem domu tkacza) i biura parku kul­tur­owego.

 

Dom Michała Radzikowskiego (ul. Rem­bowskiego 1 w ofi­cynie)

domtkacza rembowskiego1oficyna

Pier­wot­nie stał przy ulicy Dubois 7. Przed mod­ern­iza­cją był bardzo przek­sz­tał­cony, miał zlik­wid­owane wejś­cie od frontu i posi­adał dodatkową lukarnę na dachu. Obec­nie w budynku mieści się hotel i salka kon­fer­en­cyjna. Budown­iczym domu był Michał Radzikowski, suki­en­nik przy­były do Zgierza na początku lat 20-tych XIX wieku.

 

Dom Augusta Schwartzschultza (ul. Rem­bowskiego 17)

domtkacza rembowskiego17

Dawny dom Augusta Schwartzschultza, zbu­dowany około 1827 roku, znaleźć można przy dzisiejszej ulicy ks. Rem­bowskiego 17. Tuż za ist­nieją­cym do dzisiaj budynkiem mieś­cił się niegdyś mag­a­zyn, sta­j­nia i ogród. Jego bryła w niczym nie odb­iega od typowego domu zgier­s­kich tkaczy. Z uwagi na bardzo zły stan tech­niczny, budynek został roze­brany w 2006 roku i odbu­dowany w kole­jnych lat­ach. Dziś funkcjonuje w nim Cen­trum Kul­tury Dziecka.

 

Zgier­skie domy tkaczy poza Zgierzem

domtk sieradz

Jeden ze zgier­s­kich domów tkacza (prze­nie­siony z ulicy Długiej) możemy znaleźć w Sier­adzkim Parku Etno­graficznym. Był to pier­wszy obiekt jaki pojawił się w tym skanse­nie (początek lat 80-tych). Od początku pełnił funkcję mag­a­zynu i zaplecza admin­is­tra­cyjnego.

Drugi tego typu dom pochodzący ze Zgierza zna­j­duje się w Żywym Skanse­nie – Cen­trum Folk­loru Pol­skiego w Nagawkach. Budynek pod­dano mod­ern­iza­cji, jed­nak zachowano jego trady­cyjną bryłę. Na parterze obec­nie zna­j­duje się restau­racja, a na piętrze zor­ga­ni­zowano pokoje gościnne. Dom pier­wot­nie stał przy ulicy Dąbrowskiego 5.

 


Ryszard Rosin (red), Zgierz. Dzieje miasta do 1988 roku, Łódź-Zgierz 1995

Beata Wawrzecka, Pię­kno szczegółu. Detal architek­ton­iczny w architek­turze cen­trum Zgierza [w:] Zgier­skie Zeszyty Region­alne, Tom III, Zgierz 2008

Emilia Kobus, Zgierz miastem bie­der­meier [w:] Zgier­skie Zeszyty Region­alne, Tom V, Zgierz 2010

Arka­diusz Kubicki, Zad­bany Zgierz [w:] Ziemia Łódzka nr 10/2013

Marek Sit­nicki, Metodolo­gia i wyty­czne postępowa­nia z zespołami budown­ictwa drew­ni­anego z początku XIX wieku na pod­stawie real­iza­cji pro­jektu „Rewital­iza­cja i rozwój his­to­rycznego kom­pleksu architek­tury drew­ni­anej miasta Zgierza”, Zgierz-Łódź 2011

Mag­dalena Kopijka, Zabytkowe drzwi drew­ni­ane w zgier­s­kich domach tkaczy z I połowy XIX wieku [w:] Zgier­skie Zeszyty Region­alne, Tom VII, Zgierz 2012

Fun­dacja Ochrony Mebli Zabytkowych oraz Dziedz­ictwa Kul­tury w Polsce D.O.M oraz Muzeum Miasta Zgierza, Trakt Jeża z miasta tkaczy Zgierza [w:] http://cms.miasto.zgierz.pl/index.php?page=trakt-jeza&hl=pol

 

Podobne tem­aty

Zobacz też:

 
Najwięcej tego typu domów
wznie­siono w pier­wszym okre­sie
ist­nienia miasta, w lat­ach»»
 
W Ozorkowie znaleźć można dwa
rodzaje budynków określanych
mianem „domów tkaczy”… »»
 

Autorzy

Podz­iękowa­nia

Poli­tyka pry­wat­ności

Zgod­ność ze stan­dar­d­ami

Jak korzys­tać z wit­ryny?

Licencja

Kon­takt

Słownik pojęć

Rys his­to­ryczny epoki

Cmen­tarze

Posta­cie

 

Mapa