Koś­ciół ewangelicko-augsburski w Zgierzu

kosciol zgierz

Koś­ciół ewan­gelicki po bom­bar­dowa­niu (około 193940). Źródło: Strona inter­ne­towa Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Zgierzu

Już umowa zgier­ska z 1821 roku zaw­ier­ała punkt mówiący o przekaza­niu osad­nikom placu pod budowę koś­cioła ewan­gelick­iego. W tym samym roku Rada Admin­is­tra­cyjna Królestwa Pol­skiego wydała poz­wole­nie na budowę świą­tyni. Autorem pro­jektu architek­ton­icznego był Boni­facy Witkowski. Po jego zatwierdze­niu pro­jektu przez władze państ­wowe i kolegium koś­cielne, w roku 1825 przys­tą­pi­ono do budowy. Cieka­wostką jest, że konkuren­cyjny pro­jekt przed­stawił też warsza­wski architekt, Hilary Szpi­lowski. Jego wizja przed­staw­iała świą­tynię rozłożoną na planie pros­tokąta, z trój­na­wowym wnętrzem oraz fasadą z płytkim portykiem i niską wieży­czką.

Prace budowlane prowadził Johann Lebelt. Rząd wsparł budowę świą­tyni sumą 18 000 złp i ofi­arował drewno; pozostałe 14 990 złp pokryli parafi­anie. Po 1,5 roku prac, w 1826 roku koś­ciół stanął u zbiegu ulic Długiej i Szczęśli­wej (dziś Naru­tow­icza). 10 wrześ­nia tego samego roku doko­nano uroczys­tego poświęce­nia budowli. W uroczys­tości brał udział pas­tor Karol Lauber (Radca Kon­sys­torza Koś­cioła Ewangelicko-Augsburskiego w Królest­wie Pol­skim) oraz Hen­ryk Bando (mianowany na zgier­skiego pas­tora), oraz pro­boszc­zowie z okolicznych miast: Alek­sandrowa (Friedrich Tuve) i Ozorkowa (Karl Fridrich Haber­feld).

Nieistniejąca dzwonnica kościelna w ZgierzuZgier­ska dzwon­nica w okre­sie między­wo­jen­nym. Źródło: Piotr Pakuła, Dar­iusz Szlawski, Zgierz. Z dziejów miasta XX wieku (do 1939 roku), Zgierz 2013

Świą­ty­nia zbu­dowana została na planie wydłużonego pros­tokąta, z dwoma rzę­dami okien umieszc­zonymi na bocznych elewac­jach: dołem biegł rząd pros­tokąt­nych, górą półkoliste i okrągłe. Fasadę zdo­bił portyk pod­party dwoma jońskimi kolum­nami a ponad dach wspinała się schod­kowa attyka. Narożom budynku nadano formę pseudo­ryza­l­itów. Był to pier­wszy murowany koś­ciół ewan­gelicki w okol­icy. W 1828 roku za sumę 3 000 złp zaku­pi­ono organy, a sześć lat później dobu­dowano wol­nos­to­jącą dzwon­nicę. Była to wznie­siona na planie kwadratu, murowana budowla, przykryta czterospad­owym dachem. Wewnątrz zain­stalowano trzy dzwony.

Co ciekawe, wiz­y­tu­jący Zgierz 1829 roku super­in­ten­dent August Modl zauważył, że w obliczu szy­bko pow­ięk­sza­jącej się liczby parafian, koś­ciół już jest zbyt mały. Jed­nak nigdy nie dokony­wano prze­bu­dowy świą­tyni.

W 1862 roku na dachu koś­cioła dobu­dowano ośmioboczną wieży­czkę zwieńc­zoną cebu­lastym hełmem. Zain­stalowany w niej dzwon był darem Zgro­madzenia Fab­rykan­tów Sukna. Real­iza­cja tego przed­sięwz­ię­cia, prze­cią­gana przez spory doty­czące wyglądu wieży­czki ciągnęły się aż 23 lata.

W 1875 roku wymieniono stare organy na dwudziestogłosowe, firmy Gebrüder Wal­ter. Stary ołtarz i ambonę zastą­pi­ono nowymi (z dębowego drewna) w roku 1882. Wśród darów ufun­dowanych przez parafian były m.in. żyran­dol z 24 świecznikami, kinki­ety, krucy­fiks oraz chrz­ciel­nica. Zgier­ski fab­rykant Karol Mey­er­hoff podarował z kolei obraz ołtar­zowy przed­staw­ia­jący Chrys­tusa mod­lącego się w Ogrójcu.

W 100-lecie ist­nienia parafii ewan­gelick­iej w Zgierzu (1926) przeprowad­zono remont koś­cioła. Najbardziej znaczą­cym zmi­anom uległ sufit, pokryty płót­nem przed­staw­ia­ją­cym 12 apos­tołów oraz okna, w które wstaw­iono witraże.

Na początku II wojny świa­towej, 3 wrześ­nia 1939 roku koś­ciół został zbom­bar­dowany przez niemieckie lot­nictwo. Jeszcze w cza­sie wojny budynek został roze­brany i nigdy nie doczekał się odbu­dowy. Pusty plac, wyko­rzysty­wany jedynie jako plac zabaw dla dzieci, do dziś nie został zagospo­darowany. W 1975 roku roze­brano dzwon­nicę i ogrodze­nie.

 

Nowy koś­ciół

zgierz nowykosciol

Nowy koś­ciół w Zgierzu przy ulicy Spacerowej. Na pier­wszym planie wejś­cie do starej kapl­icy cmen­tarnej.

W cza­sie wojny nabożeństwa odpraw­iano w kapl­icy koś­cioła bap­tys­tów przy ulicy Szczęśli­wej. Opiekę nad wiernymi spra­wowali niemieccy duchowni: Alfred Zun­del i Eduard Kneifel. Po wojnie, 28 marca 1948 roku pier­wsze ewan­gelickie nabożeństwo w Zgierzu odprawił ksiądz Karol Kotula w starej kapl­icy cmen­tarnej. Kaplica pełniła funkcję świą­tyni przez następ­nych kilka­naś­cie lat. Ponieważ jej stan tech­niczny był bardzo zły, w lat­ach 60-tych postanowiono przeprowadzić grun­towny remont. Z uwagi na brak fun­duszy zwró­cono się o pomoc do Świa­towej Fed­er­acji Luter­ańskiej z siedz­ibą w Genewie. Za pośred­nictwem wysłan­nika fed­er­acji, dr Paula Hansena, odmówiono jed­nak wspar­cia remontu, ale zadeklarowano pomoc przy budowę nowego koś­cioła. Tym sposobem możliwe stało się wzniesie­nie w lat­ach 197072 świą­tyni pod wezwaniem Opa­trzności Bożej. Był to pier­wszy ewan­gelicki koś­ciół wznie­siony w lat­ach powo­jen­nych w cen­tral­nej Polsce. Niestety, ówczesne władze nie zgodz­iły się, aby budynek stanął przy ulicy Długiej. Świą­tynię wznie­siono przy ulicy Spacerowej 2, obok kapl­icy i cmen­tarza.

Cieka­wostką jest, że met­alowe ele­menty ogrodzenia pochodzą ze starego parkanu sto­jącego niegdyś u zbiegu ulic Długiej i Naru­tow­icza (a sama balustrada wyko­nana została w przed­siębiorstwie Juliusza Hoff­mana).

 


Edyta Klink-Orawska, Wiara, praca, nowa ojczyzna. Dzieje luteranizmu na ziemi zgier­skiej
do 1972 roku
, Zgierz 2012

Grze­gorz Leśniewicz, Zgier­scy ewan­gel­icy (1) [w:] Ilus­trowany Tygod­nik Zgier­ski nr 19/1996

Krzysztof Ste­fański, Ewan­gelickoaugs­burskie budown­ictwo koś­cielne w okręgu łódzkim
w pier­wszej połowie XIX w.
, [w:] Kwartal­nik Architek­tury i Urban­istyki 1992, zesz. 3

Danuta Niewiadom­ska, Zarys his­torii parafii e-a w Zgierzu [w:] Strona inter­ne­towa Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Zgierzu (dostęp: 20 wrześ­nia 2015)

ks Marcin Undas, Opis nieru­chomości parafi­al­nych [w:] Strona inter­ne­towa Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Zgierzu (dostęp: 20 wrześ­nia 2015)

ks Marcin Undas, Spaceru­jąc uli­cami starego Zgierza (Długa [4]) [w:] Ilus­trowany Tygod­nik Zgier­ski, nr 38/1996

 

Podobne tem­aty

Zobacz też:

 
Od momentu pow­sta­nia koś­cioła
w 1828 roku, bryła nie uległa
żad­nym prze­bu­dowom…
»»
 
Pier­wot­nie kon­stan­tynowski
koś­ciół ewan­gelicki prezen­tował
się znacznie skrom­niej…
»»
 
Strzelisty, neogo­ty­cki gmach
który możemy oglą­dać dzisiaj
przy ulicy 1-go Maja…
»»
 
Fasada ozdo­biona jest wysokim
portykiem wspar­tym na czterech
korync­kich kolum­nach…
»»
 
Pomysło­dawcą budowy był
Daniel Goltz, miejs­cowy
kupiec i właś­ci­ciel…
»»
 
Tuż po wojnie, nieukońc­zony
koś­ciół prze­jęty został przez Zakon
Karmelitów Bosych…
»»
 

Autorzy

Podz­iękowa­nia

Poli­tyka pry­wat­ności

Zgod­ność ze stan­dar­d­ami

Jak korzys­tać z wit­ryny?

Licencja

Kon­takt

Słownik pojęć

Rys his­to­ryczny epoki

Cmen­tarze

Posta­cie

 

Mapa