Dąbie

dabie miasto

Frag­ment okolicznoś­ciowego muralu przed­staw­ia­jącego Dąbie z lotu ptaka. Wyek­sponowano najważniejsze zabytki miasta – katolicki koś­ciół Świętego Mikołaja Biskupa, koś­ciół ewan­gelicki, zbór bap­tys­tów, syn­a­gogę i klasy­cysty­czny ratusz. Grafikę znaleźć można na jed­nym z budynków na rogu ulicy Kol­skiej i 3-go Maja.

Uważa się, iż Dąbie wzięło swą nazwę od otacza­ją­cych je niegdyś, dębowych lasów. W doku­men­cie księ­cia kujawskiego Kaz­imierza z 1238 roku osada została wzmi­ankowana po raz pier­wszy. Wymieniono ją wraz z kilkoma innymi miejs­cowoś­ci­ami jako darow­iznę dla klasz­toru nor­ber­tanek w Strzel­nie. Późniejsze źródła mówią już o Dąbiu jako o włas­ności królewskiej. Kiedy przes­tało być dobrem duchownym – nie wiadomo. Wiadomo, że w 1423 roku, król Władysław Jagiełło potwierdził nadane wcześniej prawa miejskie oraz nadał miastu herb. W późniejszych wiekach rozsz­er­zono przy­wileje miejskie dla Dąbia, jed­nak nie zmieniło to lokalnego, rol­niczego charak­teru miasteczka. Na przełomie XVIXVII wieku miejs­cowość liczyła zaled­wie 200 mieszkańców, z których tylko 7 zaj­mowało się rzemiosłem. Lus­tracja z 1789 roku mówi o Dąbiu jako o osadzie rol­niczej, w której liczba lud­ności nie przekracza 300 osób.

 

Prusacy i suki­en­nicy

Charak­ter miasteczka zaczął zmieniać się w lat­ach 90-tych XVIII wieku. W wyniku drugiego rozbioru Pol­ski (1793), Dąbie znalazło się pod panowaniem pruskim. Nowe ziemie objęte zostały akcją osad­niczą, której celem miało być polep­sze­nie stanu prze­mysłu i rol­nictwa, a także, wzmoc­nie­nie żywiołu niemieck­iego. Dąbie wyraźnie odczuło efekty tej poli­tyki. W miasteczku dość szy­bko pojaw­ili się pier­wsi osad­nicy z kra­jów niemiec­kich; przede wszys­tkim suki­en­nicy. W 1799 roku władze pruskie wydzieliły z ziemi fol­war­cznej Dąbia 20 mórg magde­burs­kich (nieco ponad 5 hek­tarów) i przez­naczyły je dla osad­ników. Odd­zielne dwie morgi przez­nac­zono na plac pod koś­ciół, szkołę i cmen­tarz. Liczba lud­ności Dąbia zaczęła szy­bko ros­nąć: wystar­czyło sie­dem lat aby z 283 mieszkańców (rok 1793), ich liczba wzrosła do 741 (1800 rok).

Warto przy okazji zaz­naczyć, że właś­ci­ciele dóbr ziem­s­kich w okoli­cach Dąbia, już od lat 80-tych XVIII wieku sprowadzali na swoje włości osad­ników olęder­s­kich. Przy­bysze ci w więk­szości pochodzili z niemieck­iego kręgu kul­tur­owego. W 1795 roku na północ od Dąbia zna­j­dowało się aż 16 tego typu osad.

Z biegiem lat społeczność niemiecka w Dąbiu zaczęła się wewnętrznie orga­ni­zować. Już od 1797 roku dzi­ałała w mieś­cie ewan­gelicka szkoła ele­men­tarna. Opiekę dusz­paster­ską nad osad­nikami (w prze­waża­jącej więk­szości protes­tantami) spra­wował pas­tor Johan Georg Hörn­ing z Władysła­wowa. W 1806 roku założono tu parafię ewangelicko-augsburską obe­j­mu­jącą zarówno miasto jak i okoliczne wsie. W tym samym roku ukońc­zono również budowę murowanego koś­cioła. Oprócz koś­cioła, do parafii należał również jed­nomor­gowy cmen­tarz, 18 mórg grun­tów rol­nych, murowany dom mieszkalny, drew­ni­ana obora oraz dwa ogrody (jeden dla kan­tora, drugi dla pas­tora).

 

Miasto wiel­kich nadziei

W 1806 roku skończył się okres rządów prus­kich w mieś­cie; Dąbie znalazło się w grani­cach Księstwa Warsza­wskiego. Trudny czas wojen napoleońs­kich nieko­rzyst­nie odbił się na roz­woju Dąbia jako osady suki­en­niczej. Rek­wirowano wszelkie potrzebne pro­dukty (bydło, zboże, siano czy wódkę), zbier­ano składki na potrzeby wojskowe, prowad­zono obow­iązkowy pobór do wojska. Liczba lud­ności zmniejszyła się o około 10%. Niemieccy tkacze poczuli się niepewnie w nowej rzeczy­wis­tości, gdyż stra­cili opiekę, jaką roz­taczał nad nimi pruski rząd. Wielu z nich przeniosło się do nowopow­stałej osady suki­en­niczej w Ozorkowie. Dopiero po kon­gre­sie wiedeńskim w 1815 roku i utworze­niu Królestwa Pol­skiego, Dąbie powró­ciło na drogę roz­woju. Szczególne znacze­nie miała wiz­yta w mieś­cie prezesa Komisji Wojew­ództwa Mazowieck­iego, Raj­munda Rem­bielińskiego. Był rok 1820. Orzec­zono, że Dąbie posi­ada szczegól­nie dobre warunki dla roz­woju suki­en­nictwa i włąc­zono je, obok Zgierza, Łodzi, Przedecza i Gostyn­ina, w poczet miast prze­mysłowych. Wyk­wal­i­fikowanym rzemieśl­nikom, gotowym do osiedle­nia się w mieś­cie, gwaran­towano między innymi dzi­ałkę pod dom i ogród oraz drewno do budowy domu.

W 1823 roku wydzielono w Dąbiu obszar ziemi pod nową osadę suki­en­niczą. Obe­j­mowała ona tereny w regionie ulic: Kol­skiej, Cegiel­ni­anej, Świ­etego Ducha, i nowo utwor­zonej, Raw­ick­iej (od miasta Raw­icza, z którego napłynęła spora grupa osad­ników). Pier­wsi przy­bysze zajęli place przy ulicy Kol­skiej. W listopadzie 1823 roku mieszkało przy niej już 18 suki­en­ników. Wznosili typowe, parterowe domy, z czterema izbami i dwoma sieni­ami. Warsz­taty tkackie, jakie budowali, zwane były wów­czas „fab­rykami”, a sami tkacze „fab­rykan­tami”. Inwest­y­cje ułatwiały im poży­czki rzą­dowe, a ogromny rosyjski rynek – zbyt towarów. W roku 1830, w 74 drew­ni­anych i 4 murowanych domach mieszkało w Dąbiu aż 370 rodzin suki­en­niczych. W lat­ach 181530 liczba lud­ności w miasteczku uległa pod­wo­je­niu. Na kole­jne takie pod­wo­je­nie miasto musi­ało czekać prawie 70 lat.

W 1824 roku zaingerowano w ksz­tałt urban­isty­czny Dąbia. Wypros­towano linię zabu­dowy, ure­g­u­lowano zasiedle­nie pustych placów, prze­nie­siono stodoły poza cen­trum miasta. 18 maja 1825 roku miasto wiz­y­tował car Alek­sander I. Rozwój Dąbia ocenił bardzo pozy­ty­wnie. W podob­nym, pochleb­nym tonie o miasteczku wypowiadał się również Stanisław Staszic.

 

Pożeg­nanie z suki­en­nikami

Rozwój Dąbia, podob­nie jak wszys­t­kich osad suki­en­niczych w Królest­wie Pol­skim, zahamowały carskie represje po pow­sta­niu listopad­owym. Sytu­ację próbował ratować ówczesny bur­mistrz, Gedeon Goedel, pisząc do rządu Królestwa Pol­skiego prośbę, aby wszys­tkie służby: pocz­towe, leśne, ogniowe i inne, odbier­ały sukno pro­dukowane w Dąbiu. Jaka była odpowiedź – nie wiadomo, jed­nak wyraźny spadek pro­dukcji sukna śred­niego został zahamowany. Dane z lat 40-tych mówią, że liczba warsz­tatów, jak i osób zatrud­nionych wzrosła, jed­nak był to prze­jś­ciowy zryw. Wysokość pro­dukcji sukna nigdy już nie dorów­nała wysokości pro­dukcji sprzed pow­sta­nia.

Część suki­en­ników opuś­ciła miasto lub przek­wal­i­fikowała się. Przo­du­jąca w suki­en­nictwie społeczność niemiecka Dąbia uległa znacznemu uszczu­ple­niu. O ile w 1822 roku Niemcy stanow­ili 55% ogółu lud­ności miasta, to w 1860 już tylko 30%. Pod koniec I wojny świa­towej ich udział w ogól­nej licz­bie lud­ności wynosił 12%, i ten odsetek sys­tem­aty­cznie malał przez cały okres między­wo­jenny (aż do 8%). W mieś­cie znów najważniejszą rolę odgry­wali Polacy; rosła również społeczność żydowska.

W lat­ach między­wo­jen­nych w Dąbiu dzi­ałało kilka niewiel­kich przed­siębiorstw, nie związanych z prze­mysłem włóki­en­niczym. Dziś miasto stanowi zaplecze hand­lowe i usłu­gowe dla rol­niczej okol­icy.

 

Dzisiejsze ślady przeszłości

Do najważniejszych pamiątek po niemieck­iej obec­ności w mieś­cie, należy przede wszys­tkim okazały koś­ciół ewan­gelicki przy ulicy 1 Maja oraz cmen­tarz przy ulicy 11 listopada. Oba obiekty, choć nieużytkowane, zostały otoc­zone opieką i zna­j­dują się dobrym stanie. Nie mniej intere­su­jący jest dawny zbór bap­tys­tów sto­jący przy ulicy Łęczy­ck­iej 39.

 


Józef Stanisław Mujta, Miasto Dąbie w XIXXX wieku, Konin 1998

Andrzej Czesław Nowak, Koło, Kło­dawa, Uniejów, Dąbie, Przedecz oraz oko­lice – prze­wod­nik turysty­czny, Poz­nań 1987

Wikipedia: Dąbie http://pl.wikipedia.org/wiki/D%C4%85bie (dostęp: 13 kwiet­nia 2015)

 

Podobne tem­aty

Zobacz też:

 
Decyzję o założe­niu osady fab­rycznej
na tere­nie wsi Żabice Wielkie, pod­jął
w 1821 roku jej właś­ci­ciel…
 »»
 
Jeszcze pod koniec XVIII wieku
obszar dzisiejszego Alek­sandrowa
pokry­wały piaszczyste… »»
 
To tutaj założono pier­wszą osadę
suki­en­niczą. Tutaj spisano pier­wszą
umowę z osad­nikami…
»»
 
Na grun­tach fol­warku Zegrzany
włąc­zonych do miasta, wyty­c­zono
nową dziel­nicę… »»
 

Autorzy

Podz­iękowa­nia

Poli­tyka pry­wat­ności

Zgod­ność ze stan­dar­d­ami

Jak korzys­tać z wit­ryny?

Licencja

Kon­takt

Słownik pojęć

Rys his­to­ryczny epoki

Cmen­tarze

Posta­cie

 

Mapa