Alek­sander Falz­mann

Aleksander FalzmannAlek­sander Falz­mann. Zdję­cie pochodzi z archi­wum zgier­skiej parafii ewan­gelick­iej (estok.org.pl, dostęp: 7 wrześ­nia 2016 r.)

Nie może być pod żad­nym warunk­iem zwol­niony”, napisano na liś­cie proskryp­cyjnej przy jego nazwisku. Już w listopadzie 1939 roku wiadomym było, że pas­tor Alek­sander Falz­mann nie przeżyje wojny. Mimo niemiec­kich korzeni, uważał Pol­skę za jedyną ojczyznę. Sprze­ci­wiał się niemieck­iemu nacjon­al­iz­mowi; bronił pol­skiego charak­teru koś­cioła ewan­gelick­iego. Niechęć do jego osoby naras­tała przez cały okres między­wo­jenny.

Alek­sander Karol Falz­mann urodził się 24 sierp­nia 1887 roku w Łodzi, jako jedno z piątki dzieci Alo­jzego Falz­manna i Emilii Gröne. Młody Alek­sander nie kon­tyn­uował rodzin­nych trady­cji prze­mysłowych. Po ukończe­niu gim­nazjum o pro­filu human­isty­cznym, w lat­ach 19081912 odbył stu­dia teo­log­iczne na uni­w­er­syte­cie w Dor­pa­cie. 8 grud­nia 1912 roku, po ordy­nacji przez super­in­ten­denta Juliusza Burschego, Falz­mann został wikar­iuszem w łódzkim koś­ciele św. Jana. Wkrótce poślu­bił znaną jeszcze z lat dziecię­cych Łucję Seiler, z którą doczekał się trójki dzieci. Pier­wsze z nich – syn Karol – przyszło na świat jesienią 1913 roku.

W 1914 roku przeniósł się do parafii obe­j­mu­jącej Puł­tusk i Mławę. Zasłynął tam jako odd­any dusz­pasterz, dobrowol­nie podąża­jąc za swoimi parafi­anami zesłanymi w głąb Rosji (w cza­sie I wojny świa­towej, władze carskie, kojarząc ewan­ge­lików z Niem­cami, uznały ich za potenc­jal­nych zdra­jców i szpiegów). Po zakończe­niu dzi­ałań wojen­nych pas­tor Falz­mann wró­cił do Puł­tuska, a w 1920 roku przeniósł się do Zgierza. Posługa w tym mieś­cie nie należała do łatwych. Silna grupa ewan­ge­lików o proniemieckim nastaw­ie­niu była Falz­man­nowi bardzo nieprzy­chylna. Już wokół jego wyboru na stanowisko pojaw­iły się kon­trow­er­sje, zakońc­zone inter­wencją warsza­wskiego Kon­sys­torza i ponownymi wyb­o­rami.

Kon­flikty nasi­lały się wraz ze wzrostem siły par­tii nar­o­dowosoc­jal­isty­cznej w Niem­czech. Część parafian – Niem­ców – nie trak­towała Pol­ski jako swo­jej ojczyzny i doma­gała się aby koś­ciół ewan­gelicki miał niemiecki charak­ter. Warto wspom­nieć, że Niemcy nie byli zanied­by­wani przez zgier­skiego pro­boszcza – zarówno nabożeństwa, jaki i inne posługi religi­jne odby­wał się w języku niemieckim (pol­ska msza odpraw­iana była tylko raz w miesiącu). Sytu­ację pogorszał fakt, że Falz­mann był w swoich poglą­dach osamot­niony; wśród okolicznych parafii był jedynym pas­torem o propol­skiej ori­en­tacji. Na początku lat 30-tych zamierzał nawet opuś­cić Zgierz i prze­nieść się na Górny Śląsk.

Alek­sander Falz­mann cieszył się dużym uznaniem u zwierzch­nika koś­cioła ewan­gelick­iego, biskupa Juliusza Bursche, i u władz pol­s­kich. W lat­ach 1923/24 na Syn­odzie Koś­cioła Ewangelicko-Augsburskiego był jed­nym z czterech sekre­tarzy, a na Syn­odzie w 1937 roku wybrano go radcą Kon­sys­torza. W 1933 roku władze pol­skie odz­naczyły do Zło­tym Krzyżem Zasługi.

Wybuch II wojny świa­towej zaczął się w Zgierzu od zbom­bar­dowa­nia przez niemieckie lot­nictwo budynku koś­cioła przy ulicy Długiej. Pas­tor Falz­mann został zatrzy­many, następ­nie uwol­niony i w dniu 28 wrześ­nia aresz­towany ponownie. W trak­cie przesłuchań w więzie­niu na Rado­goszczu i w siedz­i­bie gestapo w Łodzi pod­dawano go ciężkim tor­turom. W czer­wcu 1940 roku przewieziono go do obozu kon­cen­tra­cyjnego w Dachau, gdzie trafił do karnej kom­panii o zaostr­zonym rygorze. Krań­cowo wycz­er­pany okrut­nymi tor­tu­rami, Alek­sander Falz­mann zmarł 4 maja 1942 roku na atak serca, wieziony do komory gazowej. Rodzinie odmówiono wyda­nia zwłok. Po wojnie wys­taw­iono mu sym­bol­iczny grób na zgier­skim cmen­tarzu ewan­gelickim.

 


Edyta Klink-Orawska, Wiara, praca, nowa ojczyzna. Dzieje luteranizmu na ziemi zgier­skiej
do 1972 roku
, Zgierz 2012

Ina Plachecka, Dzi­ałal­ność parafii ewangelicko-augsburskiej z Zgierzu w lat­ach 1905–1939 oraz jej pro­boszczów: ks. pas­tora Karola Seriniego i ks. pas­tora Alek­san­dra Falz­manna [w:] Zarys his­torii parafii e-a w Zgierzu [w:] http://www.zgierz.luteranie.pl/index.php/zarys-historii-parafii-ewangelicko-augsburskiej-w-zgierzu (dostęp: 20 wrześ­nia 2015)

Milena Przy­bysz, Ks. Alek­sander Falz­mann (1887–1942). Bohater­ski pas­tor [w:] Bohaterowie trud­nych cza­sów. Tom X Bib­lioteki Kro­niki Miasta Łodzi, Łódź 2013

Podobne tem­aty

Zobacz też:

 

Autorzy

Podz­iękowa­nia

Poli­tyka pry­wat­ności

Zgod­ność ze stan­dar­d­ami

Jak korzys­tać z wit­ryny?

Licencja

Kon­takt

Słownik pojęć

Rys his­to­ryczny epoki

Cmen­tarze

Posta­cie

 

Mapa