Osad­nictwo olęder­skie

oledry okolice grabowa

Oko­lice Grabowa Łęczy­ck­iego na mapie Davida von Gille’go. Takie wsie jak Ksaw­erów, Ksaw­erówek, Byszew, Kępina czy Kobyle były jedymi z pier­wszych osad na ziemi łęczy­ck­iej zasied­lanych przez olę­drów. Źródło: https://www.sggee.org/research/gilly_maps/south_prussia_map.html

Pier­wsi olę­drzy – osad­nicy pochodzący z Fryzji i Flan­drii przy­byli na ziemie pol­skie w XVI wieku. Początkowo osied­lali się głównie na tere­nie Żuław Wiślanych, a w późniejszych wiekach, także na Kujawach, Mazowszu i w Wielkopolsce. Przy­dzielano im ziemie położone na obszarach nizin­nych, w pobliżu rzek, na ter­e­nach zale­sionych i mokradłach. Ich umiejęt­ność gospo­darowa­nia na ter­e­nach zale­wowych oraz zna­jo­mość metod osusza­nia grun­tów była niezwykle pożą­dana przez ówczes­nych właś­ci­cieli ziem­s­kich. Dzięki olę­drom mogli bowiem pow­ięk­szyć areał ziem uprawnych, a co za tym idzie – zwięk­szyć zyski. Co więcej, metody gospo­darowa­nia cud­zoziem­ców były bardzo wyda­jne i nowoczesne. Z ich osad­nictwem ściśle związany był sys­tem czyn­szowy, bardzo atrak­cyjny dla właś­ci­cieli grun­tów.

adirksenmenonitaUbrany w skromny, czarny strój gdański men­non­ita, Abra­ham Dirk­sen (rys. Daniel Chodowiecki, 1773). Źródło: Gedanope­dia

Olę­drzy zachowywali wol­ność oso­bistą, wol­ność wyz­na­nia (byli w więk­szości prześlad­owanymi w Nider­lan­dach men­non­i­tami), prawo do wielo­let­niej lub wieczys­tej dzierżawy grun­tów oraz prawo do przekazy­wa­nia gruntu spad­ko­bier­com. Nie mniej ważna była również zbiorowa odpowiedzial­ność mieszkańców osady oraz równość i równouprawnie­nie wewnątrz wspól­noty. Prawo holen­der­skie, na którym ich osadzano, okazało się na tyle atrak­cyjne, że w późniejszych wiekach, w myśl jego zapisów zaczęto osadzać również chłopów pochodzą­cych z innych części Europy; przede wszys­tkim z kra­jów niemiec­kich, a także z Czech, Węgier, a nawet Szkocji. Panu­jące w drugiej połowie XVIII wieku prze­lud­nie­nie w Europie Zachod­niej, ros­nące ceny żywności i ziemi skła­ni­ały rzesze młodych, bezrol­nych chłopów do emi­gracji. Wkrótce olę­drami zaczęto nazy­wać wszys­t­kich osad­ników spec­jal­izu­ją­cych się w kar­c­zowa­niu i osusza­niu nieużytków, oraz cieszą­cych się wymienionymi wyżej przy­wile­jami. Słowo „olęder”, będące gwarowym przek­sz­tałce­niem słowa „Holen­der”, przes­tało odnosić się do pochodzenia etnicznego osad­nika, a zaczęło odwoły­wać się do jego sta­tusu prawnego oraz pełnionej funkcji społeczno-gospodarczej.

Na nowych ziemi­ach osad­nicy zwol­nieni byli z opłat (tzw. wol­nizna) przez okres 69 lat, mieli prawo swo­bod­nego wyboru soł­tysa lub samorządu, założe­nia włas­nej szkoły, cmen­tarza i domu mod­l­itwy. Wkrótce zaczęto orga­ni­zować parafie ewan­gelickie. Pier­wsza z nich, zwana „parafią-matką” pow­stała w 1775 roku w Iłowie. Z biegiem lat, ilość ewan­ge­lików zaczęła ros­nąć, a sieć parafi­alna stawała się coraz gęst­sza.

Tym­cza­sem pier­wsi olę­drzy – men­non­ici – zaczęli uciekać z ziem pol­s­kich. Po I rozbiorze Pol­ski (1772) część wsi olęder­s­kich znalazła się pod panowaniem pruskim. W kraju prowadzą­cym agresy­wną, mil­i­tarysty­czną poli­tykę nie tolerowano pod­danych, którym wiara nie pozwalała pełnić służby wojskowej. W 1789 roku wydano w Prusach edykt, na mocy którego men­non­itów pozbaw­iono praw dzierżawy i posi­ada­nia majątków oraz obar­c­zono opłatami na rzecz armii oraz koś­cioła ewan­gelick­iego. Wielu z nich przeniosło się na pozosta­jące w Rzecz­pospo­litej oko­lice Toru­nia, Włocławka i Płocka, jed­nak w wyniku kole­jnych rozbiorów, również i te ziemie znalazły się w grani­cach Prus. W tym samym cza­sie, dekret carycy Katarzyny, gwaran­tu­jący wol­ność religi­jną i atrak­cyjne warunki gospo­darowa­nia, uczynił z Rosji nową „ziemię obiecaną” men­non­itów. Na ziemi­ach pol­s­kich, w tym cza­sie domi­nowało już osad­nictwo olę­drów pochodzą­cych z Niemiec (głównie z Bran­den­burgii, Nowej Marchii, Śląska i Pomorza) lub innych kra­jów, najczęś­ciej wyz­na­nia ewan­gelick­iego (rzadziej katolick­iego). Warto wspom­nieć, że z biegiem czasu, również Rosja przes­tała sprzy­jać men­non­itom. Miejscem ich kole­jnej, XIX-to i XX-wiecznej emi­gracji stały się Stany Zjed­noc­zone, Kanada, z później także Brazylia i Parag­waj.

 

Olę­drzy na ziemi łęczy­ck­iej i sier­adzkiej

oledry ruda bugaj

Szkoła ewan­gelicka w Rudzie Bugaj – najwięk­szej osadzie olęder­skiej na ziemi łęczy­ck­iej (w 1789 mieszkało w niej 95 osób). Fotografia pochodzi z lat między­wo­jen­ny­cyh. Źródło: Artur Schmidt Jubi­laumss­chrift anlasslich der Jahrhun­dert­feier der ev-luth Kirche zu Alexandrow 18281928

Od końca lat 70-tych XVIII wieku osady olęder­skie zaczęto zakładać na ziemi łęczy­ck­iej i sier­adzkiej, a w niewielkim stop­niu również na wieluńskiej. Pier­wsze z nich pojaw­iły się w okoli­cach Dąbia, Łęczycy i Uniejowa, a w lat­ach 90-tych także w okoli­cach Łodzi. Było to osad­nictwo na ter­e­nach podmokłych, wyma­ga­ją­cych osuszenia i kar­czunku, w odróżnie­niu od osad­nictwa znanego z doliny Wisły – prze­ważnie z dala od wiel­kich rzek. Olę­drów osadzano przede wszys­tkim w dobrach pry­wat­nych, rzadziej w koś­ciel­nych i królews­kich. W lat­ach 17791793 na obszarze ówczes­nego wojew­ództwa łęczy­ck­iego założono około 60 tego typu wsi. Na ziemi sier­adzkiej i wieluńskiej akcja osad­nicza była mniej inten­sy­wna; kilka­naś­cie kolonii założono jedynie na obszarze między Wartą a Pod­dębi­cami oraz w okoli­cach Szadku.

Z uwagi na słab­sze gleby, gospo­darka olęder­ska na ziemi łęczy­ck­iej rozwinęła się przede wszys­tkim w opar­ciu o hodowlę bydła. Uprawa ziemi i pro­dukcja roślinna rozwinęła się tu w mniejszym stop­niu. W wielu przy­pad­kach, przy­czyną akcji osad­niczej była chęć zasiedle­nia wsi opus­tosza­łych na skutek licznych w XVIIXVIII wieku wojen oraz powraca­ją­cych klęsk żywiołowych. Dzięki olę­drom, część nieużytków i pustek zostało zagospo­darowanych. W 1793 roku we wsi­ach olęder­s­kich zamieszki­wało 3400 osób, stanow­iąc blisko 5% ogółu liczby lud­ności wojew­ództwa łęczy­ck­iego.

Mapę osad olęder­s­kich zakładanych na ziemi łęczy­ck­iej, sier­adzkiej i wieluńskiej opra­cow­ano na pod­stawie Kat­a­logu zabytków osad­nictwa holen­der­skiego w Polsce stwor­zonym przez Jerzego Sza­ły­gina.

» Zobacz więk­szą mapę

 

Gdzie i jak szukać śladów po olę­drach?

Pozostałości po osad­nictwie olęder­skim na omaw­ianym obszarze nie są dziś łatwe do odczy­ta­nia. Wiele wsi zatraciło swój pier­wotny układ przestrzenny mający formę rzę­dową (domy ulokowane przy drodze wyty­c­zonej równole­gle do rzeki) lub rozpros­zoną (najczęś­ciej na kar­c­zowiskach). Wiele osad zostało wchłonię­tych przez miasta, rozrosło się lub zanikło. W niek­tórych wsi­ach znaleźć można typowe dla budown­ictwa old­er­skiego budynki, w których część mieszkalna i gospo­dar­cza zna­j­dują się pod jed­nym dachem. Zaz­naczmy jed­nak, że nie każdy tego typu dom został wybu­dowany przed dwustu laty przez olę­drów. To raczej jego późniejsi budown­ic­zowie przyjęli rozwiązanie architek­ton­iczne mające swoją trady­cję w budown­ictwie olęder­skim, a sam budynek jest znacznie młod­szy. Charak­terysty­czne dla gospo­darki olęder­skiej, sztuczne nasadzenia wierzb i topol, można spotkać już w nielicznych miejs­cach. Łatwiej znaleźć ciągnące się wśród pól lub wzdłuż dróg kanały odwad­ni­a­jące i stawy gro­madzące nad­miar wód, jed­nak nie każdy tego typu obiekt jest dziełem olę­drów. Najłatwiejsze do zlokali­zowa­nia i eksplo­racji są pozostałości po cmen­tarzach ewan­gelic­kich. Choć ich ilość jest dość duża, poza nielicznymi wyjątkami zachowały się w fatal­nym stanie, najczęś­ciej zakrza­c­zone i pozbaw­ione jakichkol­wiek nagrobków. Z kolei zachowane płyty nagrobne pochodzą w więk­szości z lat między­wo­jen­nych i początku XX wieku, nie należy więc łączyć ich z cza­sami pio­nierów kar­czu­ją­cych las i wznoszą­cych pier­wsze budynki.

 


Krzysztof Paweł Woź­niak, Niemieckie osad­nictwo wiejskie między Prosną a Pil­icą i Wisłą od lat 70. XVIII wieku do 1866 roku. Pro­ces i jego inter­pre­tacje, Łódź 2013

Jakub Gold­berg, Osad­nictwo olęder­skie w dawnym wojew­ództwie łęczy­ckim i sier­adzkim [w:] Zeszyty Naukowe Uni­w­er­sytetu Łódzkiego. Nauki humanistyczno-społeczne Seria I Zeszyt 5, Łódź 1957

Jerzy Sza­ły­ginKat­a­log zabytków osad­nictwa holen­der­skiego w Polsce, holland.org.pl

Woj­ciech March­lewski, Men­non­ici w Polsce (o pow­sta­niu społeczności men­non­itów Wymyśla Nowego) [w:] Etno­grafia Pol­ska, tom XXX, zeszyt 2, 1986

Woj­ciech March­lewski, Men­non­ici. Życie codzi­enne od kuchni, Warszawa 2014

Paweł Anders (red), Puszcza Pyz­drska – pię­kno do odkrycia, Poz­nań 2013

Edyta Klink-Orawska, Wiara, praca, nowa ojczyzna. Dzieje luteranizmu na ziemi zgier­skiej do 1972 roku, Zgierz 2012

Czy­taj też:

Kim byli (i są)
men­non­ici?

mennosimmons 

Menno Sim­mons. Wiki­me­dia

Men­non­i­tyzm jest odłamem jed­nego z radykalnych nurtów Refor­ma­cji – anabap­tyzmu. Jego twórcą był fryzyjczyk, Menno Sim­mons. Pod­stawy tego ruchu zawarł w napisanym w lat­ach 15391540 Dat Fun­da­ment des Chris­te­ly­cken Leers.

Stwor­zona przez Sim­monsa dok­tryna zakładała odrzuce­nie hier­ar­chii koś­ciel­nej i życie w pozbaw­ionych wewnętrznych struk­tur wspól­no­tach (starsi zboru pełnili jedynie funkcję orga­ni­za­torów życia religi­jnego), w których wszys­tkie ważne decyzje pode­j­mowane są kole­gial­nie. Men­non­ici uznają tylko dwa sakra­menty: chrzest w wieku dojrza­łym i eucharys­tię. Odrzu­cają wszelką prze­moc, obow­iązuje ich zakaz noszenia broni, a co za tym idzie, zakaz udzi­ału w woj­nach i pełnienia służby wojskowej. Obow­iązuje ich również zakaz składa­nia przysiąg i pełnienia wyso­kich urzędów. Jedyną uznawaną przez nich formą włas­ności jest dzierżawa. Na co dzień uży­wają prostych sprzętów, noszą skromne ubra­nia, całkowicie wstrzy­mują się od picia alko­holu, pale­nia tyto­niu i zabaw tanecznych. Współczesne, najbardziej radykalne zbory nie korzys­tają z elek­tryczności i żad­nych zdoby­czy nowoczes­nej tech­niki.

Autorzy

Podz­iękowa­nia

Poli­tyka pry­wat­ności

Zgod­ność ze stan­dar­d­ami

Jak korzys­tać z wit­ryny?

Licencja

Kon­takt

Słownik pojęć

Rys his­to­ryczny epoki

Cmen­tarze

Posta­cie

 

Mapa