Dawna osada sukiennicza

Łęczyca-Waliszew

Łęczyca na mapie Kwatermistrzostwa (1843)

Łęczyca na mapie Kwatermistrzostwa (1843). Waliszew to obszar między Bzurą a Ozorkowskim Przedmieściem; współcześnie zabudowany jest domami jednorodzinnymi.

W wyniku II rozbioru Polski, Łęczyca znalazła się pod panowaniem Prus. Zaborcy postanowili przekształcić miasto w twierdzę; wybudowali nowe fortyfikacje i wraz z murami miejskimi otoczyli je fosą. W czasach Księstwa Warszawskiego dokonano kilku umocnień, późniejsze plany rozbudowy twierdzy snuł jeszcze Napoleon Bonaparte, jednak przebieg działań kampanii moskiewskiej zmusił go do zaniechania tych zamierzeń. Po kongresie wiedeńskim w 1815 roku, Łęczyca znalazła się pod zaborem rosyjskim.

Władze nowopowstałego Królestwa Polskiego stanęły przed wyzwaniem odbudowy gospodarczej ziem polskich, spustoszonych przez wojny, kryzysy polityczne i klęski żywiołowe. Głównym pomysłodawcą utworzenia w kraju ośrodka przemysłu włókienniczego był Rajmund Rembieliński, mianowany w 1820 roku prezesem Komisji Województwa Mazowieckiego. Kilka szczególnie zacofanych gospodarczo miast: między innymi Dąbie, Zgierz i Łódź, wpisał w poczet „miast fabrycznych”. Stolicą tworzonego okręgu przemysłowego miała być Łęczyca.

 

Osada i jej mieszkańcy

Ratusz w Łęczycy u schyłku XIX wieku
Ratusz w Łęczycy u schyłku XIX wieku. Źródło: Leonard de Verdmon Jacques, Łęczyca i Tum, Warszawa 1909

Już od sierpnia 1820 roku rozpoczęto regulację miasta; usunięto mury obronne wzniesione przez Prusaków, zlikwidowano bastiony, zasypano fosę i wytyczono cztery nowe, szerokie ulice. Wyznaczono nowe place pod domy i ogrody, targowisko, szlachtuz, gorzelnię i jatki. Dawny budynek szkolny zaadaptowano na potrzeby administracji, a w latach 1833–36 wybudowano nową szkołę przy ulicy Targowej. Dokonano również regulacji rzeki Bzury, przesuwając jej koryto bliżej miasta, tak, aby zapewniało wodę dla młynów i folusza.

Na terenie podłęczyckiego folwarku Waliszew postanowiono zorganizować osadę sukienniczą. Władze wyznaczyły 68 placów pod budowę domów i na ogrody dla osadników. Wkrótce do miasta zaczęli napływać sukiennicy z krajów niemieckich. W 1822 roku przybyło siedmiu majstrów. Pod koniec 1823 roku w mieście mieszkało ich już 13; ponadto 12 czeladników, 2 postrzygaczy, farbiarz i folusznik. Władze patrzyły z nadzieją na rozwój miasta, jednak w porównaniu z innymi osadami w okręgu (Ozorków miał w tym czasie 288 majstrów, Aleksandrów – 215, Zgierz – 193) był to wzrost bardzo skromny.

Łęczyca (…) jest dość ochędożona, ma kilka domów świeżo murowanych prócz dawnych odnowionych murów, sukienników 15, ma 40 warsztatów, a między nimi Schadel, który wyborem obszerniejszym i handlem sukna trudni się.
tadeusz mostowski, 1824

Napływającym do miasta osadnikom nadawano place w osadzie fabrycznej i udzielano pożyczki na budowę domów. Wytyczono również teren pod kościół ewangelicki; cmentarz dla zmarłych tego wyznania istniał w mieście już od przełomu XVIII i XIX wieku. Najliczniejszą grupę narodowościową w XIX wieku stanowili jednak Żydzi, których odsetek aż do 1914 roku wahał się pomiędzy 45%–63% ogółu mieszkańców. Procent przedstawicieli narodowości niemieckiej był niewielki, i nigdy nie przekroczył 5%.

 

Sen o włókienniczej stolicy

Początkowo produkcja włókiennicza w Łęczycy rosła z roku na rok; zwiększał się eksport do Rosji (w 1824 wyekspediowano 296 postawów sukna, a w 1829 roku – 1950 postawów). W 1825 roku zapadła decyzja o urządzeniu w mieście składu wełny, a prawdopodobnie pod koniec dziesięciolecia w nowo wybudowanym piętrowym budynku uruchomiono przędzalnię. Wybudowano też nowoczesny folusz.

Sytuacja zmieniła się pod koniec lat 20-tych. Już w 1829 roku zamknięto skład wełny, a na początku lat 30-tych przestała funkcjonować przędzalnia. Po powstaniu listopadowym, na skutek nałożenia przez Rosję wysokich ceł na sukno, eksport i produkcja uległa gwałtownemu zahamowaniu. W latach 40-tych XIX wieku typowane na stolicę okręgu przemysłowego miasto było już tylko niewielkim ośrodkiem produkcji płócienniczej, a sukiennictwo niemal całkowicie upadło.

Nie doznało miasto pomienione (…) pod względem fabrycznym popędu. Jakkolwiek bowiem liczba warsztatów sukienniczych tamecznych pomnożoną nieco została, rezultat wszakże takowy bynajmniej zadowalającym nie jest.
rajmund rembielinski, 1827

Wzniesione w latach 20-tych budynki składu przędzy, dom dla składnika i folusz już w latach 30-tych całkowicie zmieniły swoje przeznaczenie. Pod koniec lat 60-tych miasto zaczęło sprzedawać niewykorzystane place na Waliszewie przeznaczone pierwotnie pod domy dla rzemieślników. Do 1843 roku działała jeszcze duża przędzalnia wytwarzająca płótna lniane, pacześne i pakułowe (średniej jakości). Wkrótce wynieśli się z miasta niemal wszyscy sukiennicy.

Przyczynę niepowodzeń w uprzemysłowieniu Łęczycy upatruje się w niekorzystnych warunkach naturalnych; Bzura jest rzeką zbyt dużą, o zbyt powolnym nurcie. Jak pokazała historia, pierwsze łódzkie manufaktury rozwinęły się dzięki sile niewielkich rzek o dużym spadku, takich jak Jasień czy Lamus. Plan przekształcenia miasta w centrum okręgu przemysłowego okazał się nierealny. Łęczyca stała się w XIX wieku miastem peryferyjnym, a o jej dawnej, średniowiecznej świetności przypominały tylko zrujnowane, zamkowe mury… [2021]

Ryszard Rosin, Łęczyca. Monografia miasta do 1990 roku, Łęczyca 2001

Robert Rembieliński, Rajmund Rembieliński, budowniczy Łodzi przemysłowej [w:] Rocznik Łódzki 1933

Krzysztof Woźniak, Rajmund Rembieliński sprawny urzędnik czy wizjoner [w:] Ziemia Łódzka nr 8/2008

Travelers' Map is loading...
If you see this after your page is loaded completely, leafletJS files are missing.
Zobacz inne Osady fabryczne
Tagi